«Γνώριζα ότι υπήρχε ομοφοβία αλλά όχι σε τέτοιο βαθμό»: Η Χάφσια Χερζί αποκαλύπτει την πολυβραβευμένη στις Κάννες «Μικρή Αδερφή»

Ξεκινώντας τις σπουδές της στο πανεπιστήμιο στο Παρίσι, βγαίνει ραντεβού, κάνει φίλους και ανακαλύπτει έναν εντελώς καινούργιο κόσμο, ενώ παράλληλα έρχεται αντιμέτωπη με ένα διαχρονικό και σπαρακτικό δίλημμα: πώς μπορεί κανείς να παραμείνει πιστός στον εαυτό του, όταν μοιάζει αδύνατο να συμφιλιώσει τις διαφορετικές πλευρές της ταυτότητάς του;

Η ταινία «Η Μικρή Αδερφή» ήταν από τις ταινίες που ξεχώρισαν στο περσινό φεστιβάλ Καννών, όπου κέρδισε το βραβείο Γυναικείας Ερμηνείας για την νεαρή Νάντια Μελίτι – μια αληθινή αποκάλυψη – καθώς και το Queer Palm.
Για την παρουσίαση της ταινίας στις Κάννες, η Χερζί – που είναι κι η ίδια εξαιρετική ηθοποιός έχοντας δώσει καθηλωτικές ερμηνείες σε ταινίες όπως η «Αρπαγή» – μίλησε για την δημιουργία της ταινίας και το λόγο που ήθελε να πει αυτή την ιστορία.

Πώς θα περιέγραφες τη Φατίμα ως χαρακτήρα;

Είναι μια νεαρή γυναίκα που υποφέρει εσωτερικά. Δεν είναι, όμως, ότι αγνοεί τι είναι αυτό που την βασανίζει – γνωρίζει ακριβώς ποια είναι. Αισθάνεται, ωστόσο, ενοχές απέναντι στη θρησκεία της, την οικογένειά της και τον ίδιο της τον εαυτό. Δεν νομίζω ότι αγαπά πραγματικά τον εαυτό της.

Είναι διχασμένη: νιώθει άβολα με την ομοφυλοφιλία της, αλλά ταυτόχρονα λαχταρά να τη ζήσει πλήρως. Αντιδρά βίαια όταν οι άλλοι τής κρατούν έναν καθρέφτη μπροστά της. Υπάρχει ένα είδος επεισοδιακής αυτοαπέχθειας. Συχνά ζητούσα από την ηθοποιό να την υποδυθεί σαν να ήταν διχασμένη. Ήθελα η λέξη «λεσβία» να προκαλεί μια συγκεκριμένη βία, επειδή αντανακλούσε τόσο αυτό που είναι όσο και αυτό που δεν είναι ακόμη έτοιμη να γίνει. Έτσι συμβαίνει συχνά με τους ανθρώπους που δεν μπορούν να αποδεχτούν αυτό που είναι. Το να πεις τη λέξη δυνατά είναι σαν να αποκαλύπτεις ένα μυστικό.
 

Η ηρωίδα βρίσκεται παγιδευμένη ανάμεσα στην παράδοση και τη νεωτερικότητα, ανάμεσα στην πίεση που δέχεται από τον φίλο της και την οικογένειά της και στις βαθύτερες, πιο προσωπικές της φιλοδοξίες, τόσο σεξουαλικές όσο και επαγγελματικές. Πώς αποτύπωσες αυτή την ένταση στην οθόνη;

Φοβάται μήπως πληγώσει τους ανθρώπους γύρω της, μήπως χάσει την αγάπη τους, μήπως αλλάξουν τα πάντα αν αποκαλυφθεί το μυστικό της. Ήθελα να είναι ευαίσθητη, παρά την πανοπλία της και τον ισχυρό χαρακτήρα της. Είναι ταυτόχρονα παρούσα και απούσα.

Ήξερα ότι η κάμερα έπρεπε να εισχωρήσει στην ιδιωτικότητά της, ότι έπρεπε να βρίσκεται σε κάθε πλάνο. Με απασχολούσε πάρα πολύ να διατηρήσω τον ρεαλισμό. Αυτό που με κινητοποιεί ως σκηνοθέτρια είναι η αναζήτηση της αλήθειας στις μικρές στιγμές της ζωής. Η φυσικότητα της ταινίας προκύπτει από σκηνές που στην πραγματικότητα είχαν προβάρει και σχεδιαστεί με μεγάλη ακρίβεια. Προσάρμοζα πολλά πράγματα με βάση τις ευαισθησίες του καστ. Τα πλάνα μου προέκυπταν συχνά μέσα από συζητήσεις και αμοιβαία εμπιστοσύνη.

Όλοι πρέπει να αισθάνονται άνετα και ευχάριστα· αυτό είναι που δημιουργεί την καλύτερη δυνατή δυναμική. Το πραγματικό μυστικό, όμως, είναι οι πρόβες, όπως στο θέατρο. Διοργάνωσα ένα εργαστήριο προετοιμασίας με το καστ, στο οποίο κάναμε πρόβες τις σκηνές. Στόχος ήταν να ξεχάσουν την κάμερα και απλώς να ζήσουν πραγματικές στιγμές, χωρίς δίχτυ ασφαλείας.

Διατηρώ ένα πολύ μικρό συνεργείο, το πολύ πέντε άτομα. Πάντα έτσι κινηματογραφώ, με ένα πολύ μικρό συνεργείο. Ως ηθοποιός, αποσπάται η προσοχή μου όταν υπάρχουν υπερβολικά πολλά μηχανήματα και τεχνικοί. Για να αφεθούν οι πρωτοεμφανιζόμενοι ηθοποιοί, πρέπει να είμαστε διακριτικοί και να μην τους παρεμβαίνουμε.

Είναι αμέσως σαφές ότι η ομοφυλοφιλία της Φατίμα επιβαρύνει σημαντικά την καθημερινότητά της. Ο γαλλικός κινηματογράφος σπάνια απεικονίζει Άραβες ή μουσουλμάνες λεσβίες. Αισθάνθηκες ότι επιχειρούσες να φέρεις στο φως μια ανομολόγητη αλήθεια;

Απολύτως. Κάθε κορίτσι ή αγόρι που περνάει όσα περνάει η Φατίμα θα μπορέσει να ταυτιστεί μαζί της. Κατά τη διάρκεια των οντισιόν, γνώρισα ανθρώπους που είχαν βιώσει πραγματικά φρικτές εμπειρίες. Κάποιοι είχαν εκδιωχθεί από τα σπίτια τους από τους γονείς τους, είχαν αποκηρυχθεί, απορριφθεί… Ήταν τρομερό.

Όταν ο διευθυντής κάστινγκ εξηγούσε σε κάποιους την υπόθεση της ταινίας, πάγωναν και μόνο στο άκουσμα της λέξης «ομοφυλοφιλία». Ακούγαμε πράγματα όπως: «Δεν μπορώ να παίξω σε αυτή την ταινία». «Δεν υποστηρίζω την ομοφυλοφιλία». «Αν το παιδί μου ήταν γκέι, θα το διέγραφα από το οικογενειακό μητρώο…». Φρικτά πράγματα.

Θυμάμαι έναν οδηγό ταξί που με αναγνώρισε και μου είπε ότι πάντα ονειρευόταν να παίξει σε μια ταινία. Του πρότεινα να περάσει από οντισιόν για τον ρόλο του πατέρα. Ήρθε. Έδειχνε ανοιχτόμυαλος, είχε υπάρξει μουσικός στην πατρίδα του… Αλλά τελικά αποσύρθηκε κι εκείνος αμέσως: «Δεν μπορώ… Τι θα πουν οι φίλοι και η οικογένειά μου;».

Αυτές οι ιστορίες απόρριψης και πόνου, καθώς και η απροκάλυπτη ομοφοβία που συνάντησα, ενίσχυσαν ακόμη περισσότερο την αποφασιστικότητά μου –η οποία ήταν ήδη αρκετά ισχυρή– να ολοκληρώσω αυτό το πρότζεκτ. Δεν ήταν εύκολο να εξασφαλίσουμε χρηματοδότηση για την ταινία, εξαιτίας του θέματός της, αλλά, μπροστά σε μια τέτοια αδικία, έπρεπε οπωσδήποτε να προχωρήσω.

Γνώριζα ότι υπήρχε ομοφοβία, αλλά όχι σε τέτοιο βαθμό. Αηδίασα. Η διαδικασία του κάστινγκ κράτησε πολύ, επειδή αυτή η ταινία μπορούσε να γυριστεί μόνο με ανθρώπους που συμμερίζονταν το μήνυμά της για τη συμπερίληψη και την ανεκτικότητα.
 

Παρά όλα όσα τη βαραίνουν, δεν παρουσιάζεις ποτέ τη Φατίμα ως θύμα. Είναι ανθεκτική. Αγωνίζεται.

Και έχει την αξιοπρέπειά της! Γι' αυτό και στις στιγμές της θλίψης της είναι συχνά μόνη. Δεν ήθελα να την παρουσιάσω ως θύμα, ακόμη κι αν κάποιοι μπορεί να τη δουν έτσι, ούτε ως μια ηρωίδα καταδικασμένη εξαρχής. Είναι ψυχικά δυνατή. Χαράζει τον δικό της δρόμο και προχωρά στη ζωή και τη σεξουαλικότητά της με θάρρος. Είναι ένα ταξίδι –ναι, ένα σύνθετο ταξίδι– αλλά οδηγεί προς το φως.

Η Νάντια Μελίτι είναι εκθαμβωτική στον ρόλο της Φατίμα. Είναι ο πρώτος της κινηματογραφικός ρόλος. Πώς ανακάλυψες αυτό το ταλέντο και πότε κατάλαβες ότι είχες βρει την ηρωίδα σου;

Ξεκινήσαμε μια τεράστια εκστρατεία κάστινγκ, στο πλαίσιο της οποίας κάναμε οντισιόν σε επαγγελματίες και μη επαγγελματίες ηθοποιούς για περισσότερο από έναν χρόνο, σε διάφορες πόλεις. Ο διευθυντής κάστινγκ μού έστελνε συνεχώς φωτογραφίες. Όταν είδα τη δική της, σκέφτηκα: «Ουάου!». Υπέθεσα, όμως, ότι ήταν μικτής φυλετικής καταγωγής και όχι βορειοαφρικανικής, όπως απαιτούσε ο ρόλος. Την πρώτη φορά που τη βιντεοσκοπήσαμε, τα μαλλιά της κάλυπταν το μεγαλύτερο μέρος του προσώπου της. Δύο εβδομάδες αργότερα, την καλέσαμε ξανά, αλλά προέκυψε ένα πρόβλημα με την κάμερα. Τελικά, κατάφερε να κάνει μια ολοκληρωμένη οντισιόν.

Όταν το έκανε, δεν της έδωσα καμία σκηνοθετική οδηγία. Όλοι έρχονταν και αυτοσχεδίαζαν χωρίς να γνωρίζουν τι ρόλους θα υποδύονταν… Όταν τη συνάντησα, συγκινήθηκα πολύ, ακόμη κι πριν ανταλλάξουμε ουσιαστικά κουβέντα. Μίλησε λίγο για τις σπουδές της και, καθώς έβγαινε από την αίθουσα, βλέποντάς την από πίσω, απλώς ήξερα ότι θα ήταν εκείνη. Ήταν σαν έρωτας με την πρώτη ματιά, σε καλλιτεχνικό επίπεδο. Έβλεπα τον χαρακτήρα σε κάθε της χειρονομία και μπορούσα να τον προβάλω πάνω της. Μιλούσε άπταιστα αραβικά. Αγαπούσα την αύρα της, το μυστήριό της… Μου θύμιζε μια Αιγύπτια θεά.

Ονειρευόμουν μια τέτοια ανακάλυψη, επειδή ολόκληρη η ταινία στηρίζεται πάνω της. Τη στιγμή που έστρεψα την κάμερα προς το μέρος της, ήξερα αμέσως –100%– ότι όλα ήταν εκεί και ότι θα ξεπερνούσε τις προσδοκίες μου. Είναι αξιόπιστη, ώριμη, έξυπνη και γεννημένη γι' αυτό.