Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος ανήκει σε εκείνη τη σπάνια και σχεδόν εξαφανισμένη πλέον κατηγορία των κινηματογραφικών δημιουργών που δεν αφηγούνται ιστορίες αλλά επαναπροσδιορίζουν την έννοια του χωροχρόνου, ενός χωροχρόνου μέσα στον οποίο οι ήρωές του δεν κινούνται ευθύγραμμα αλλά παρασύρονται, όπως παρασύρονται τα σύννεφα πάνω από μια πεδιάδα που κανείς δεν θυμάται πότε καλλιεργήθηκε για τελευταία φορά, και το σινεμά του δεν ξεκινά ποτέ πραγματικά ούτε τελειώνει, γιατί όλα όσα μας δείχνει δεν είναι γεγονότα αλλά η αργή, ανεπαίσθητη καθίζηση της Ιστορίας μέσα στις ζωές εκείνων που έμειναν πίσω.

Στον Αγγελόπουλο ο χρόνος δεν κυλά, συσσωρεύεται, γίνεται βάρος, γίνεται σιωπή, γίνεται εκείνη η παγερή αναμονή που αισθάνεσαι όταν στέκεσαι μπροστά σε ένα σύνορο χωρίς να ξέρεις αν υπάρχουν ακόμη χώρα, άνθρωποι, οτιδήποτε, από την άλλη πλευρά, και οι φιγούρες του, μικρές, σχεδόν απρόσωπες μέσα στο κάδρο, μοιάζουν λιγότερο με χαρακτήρες και περισσότερο με μάρτυρες μιας αποτυχίας που δεν κατονομάζεται αλλά επαναλαμβάνεται, μιας υπόσχεσης που δόθηκε κάποτε με στόμφο και τώρα επιβιώνει μόνο ως απόηχος, λίγο πριν εκπνεύσει στη σιωπή. 

Οι κινήσεις της κάμερας, αργές, τελετουργικές, ανελέητα υπομονετικές, δεν μας καθοδηγούν, αλλά μας αναγκάζουν να μείνουμε, να μην αποστρέψουμε το βλέμμα, να υποστούμε τη διάρκεια, γιατί μόνο μέσα στη διάρκεια μπορεί να αποκαλυφθεί το αληθινό πρόσωπο της ήττας, και αυτή η ήττα, στον Αγγελόπουλο, δεν είναι ατομική ούτε καν πολιτική, αλλά κοσμική, σαν να έχει ο ίδιος ο κόσμος κουραστεί να συνεχίζει να πιστεύει στο μέλλον.

Τα τοπία του, είτε είναι πεδιάδες σκεπασμένες από ομίχλη, είτε  ποτάμια που μοιάζουν να μην οδηγούν πουθενά, είτε χωριά που υπάρχουν μόνο από συνήθεια, είτε πόλεις μουντές και απρόσωπες, τις οποίες διασχίζουν τρεις φιγούρες στα κίτρινα ως άλλες Μοίρες ή Ερινύες, δεν είναι πεδία δράσης αλλά καταθέσεις μαρτυρίας, τόποι όπου η μνήμη έχει εγκατασταθεί μόνιμα και αρνείται να φύγει με την κάμερα να τα διασχίζει με μια ευλάβεια που θυμίζει νεκρώσιμη ακολουθία, όχι για να τα εξυψώσει αλλά για να τα αποχαιρετήσει, ξανά και ξανά, σαν να μην μπορεί να δεχτεί ότι ο αποχαιρετισμός έχει ήδη συντελεστεί.

Στις ταινίες του Αγγελόπουλου δεν υπάρχει κάθαρση γιατί δεν υπάρχει ύβρις ή έγκλημα που να μπορεί να τιμωρηθεί και δεν υπάρχει αθωότητα που να μπορεί να αποκατασταθεί, υπάρχει μόνο η επιμονή της Ιστορίας να επανέρχεται, μεταμφιεσμένη, κουρασμένη, αλλά πάντα παρούσα, και οι άνθρωποι κινούνται μέσα της όπως τα πιόνια σε μια σκακιέρα που έχει εγκαταλειφθεί από τους παίκτες της συνεχίζοντας να ακολουθούν κανόνες που κανείς δεν θυμάται πια γιατί θεσπίστηκαν.

Και όμως, μέσα σε αυτή την ασφυκτική βραδύτητα, μέσα σε αυτή την αίσθηση ότι τίποτα δεν πρόκειται να σωθεί, υπάρχει μια παράξενη, σχεδόν ανεπαίσθητη αξιοπρέπεια, όχι ακριβώς ελπίδα, ούτε παρηγοριά, αλλά η αξιοπρέπεια ενός βλέμματος που δεν αποστρέφεται κι ενός  καλλιτέχνη που επιμένει να καταγράφει ακόμη κι όταν γνωρίζει ότι η καταγραφή δεν θα αλλάξει τίποτα, ότι η εικόνα δεν θα λυτρώσει κανέναν.

Ο Αγγελόπουλος κινηματογράφησε έναν κόσμο μετά το τέλος των μεγάλων αφηγήσεων, έναν κόσμο όπου οι λέξεις έχουν χάσει τη δύναμή τους και μόνο ο χρόνος απομένει ως υλικό, βαρύ, αδιαπέραστο, αμείλικτο. Μέσα σε αυτόν τον χρόνο οι ταινίες του στέκουν σαν μακρόσυρτες προτάσεις χωρίς τελεία, σαν σκέψεις που αρνούνται να ολοκληρωθούν γιατί γνωρίζουν ότι κάθε ολοκλήρωση θα ήταν ψέμα.

Ίσως γι’ αυτό το έργο του Αγγελόπουλου δεν «αγαπιέται» με την εύκολη έννοια, αλλά αντέχεται, βιώνεται και τελικά παραμένει, όπως μένει η αίσθηση ενός χειμώνα που δεν λέει να τελειώσει, όχι επειδή ελπίζουμε ότι θα έρθει η άνοιξη, αλλά επειδή, παρά τα πάντα, συνεχίζουμε να στεκόμαστε μετέωροι μέσα στο κρύο και να κοιτάμε.