Για δεκαετίες η θυσία των 200 κομμουνιστών στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944 κατοικούσε στη συλλογική μνήμη σαν ένας ηρωικός ψίθυρος. Την ξέραμε από τις αφηγήσεις των επιζώντων και από τα σημειώματα που πετούσαν οι μελλοθάνατοι από τα καμιόνια στους δρόμους της Αθήνας. Ύστερα ήρθε ο Παντελής Βούλγαρης με το «Τελευταίο Σημείωμα» για να δώσει σε αυτή τη θυσία σάρκα και οστά. Η ταινία αυτή έγινε για τους σύγχρονους θεατές ο συνδετικός κρίκος με ένα παρελθόν που φάνταζε μακρινό αλλά παραμένει βαθιά δικό μας.

Όμως σχεδόν 82 χρόνια μετά το έγκλημα πολέμου που συντελέστηκε, συνέβη κάτι συγκλονιστικό που αλλάζει τον τρόπο που βλέπουμε αυτή την ταινία για πάντα. Η απρόσμενη εμφάνιση αυθεντικών φωτογραφιών από την ημέρα της εκτέλεσης σε μια δημοπρασία στο eBay ήρθε να λειτουργήσει ως ένα ανατριχιαστικό καθρέφτισμα της κινηματογραφικής τέχνης. Το υλικό αυτό που εντοπίστηκε σε άλμπουμ του Γερμανού λοχία Χέρμαν Χόιερ ο οποίος υπηρετούσε στη Μαλακάσα προσθέτει ένα σπάνιο οπτικό τεκμήριο σε ένα από τα πιο σκοτεινά κεφάλαια της Κατοχής. Στο ίδιο ακριβώς σημείο που ο Βούλγαρης φώναζε «Μοτέρ» για να αναπαραστήσει την οδύνη και το μεγαλείο του Ναπολέοντα Σουκατζίδη και των άλλων κομμουνιστών, ο κατακτητής 82 χρόνια πριν, έκανε το δικό του «κλικ» για να απαθανατίσει τη θηριωδία.

Βλέποντας σήμερα το «Τελευταίο Σημείωμα» στο Cinobo δεν παρακολουθείς απλώς ένα δράμα εποχής. Οι νέες φωτογραφίες που ήρθαν στο φως λειτουργούν ως ένα πρόσθετο αόρατο επίπεδο πληροφορίας πάνω από κάθε πλάνο. Όταν βλέπεις στην οθόνη την προετοιμασία για τη μαζική εκτέλεση που έγινε ως αντίποινα για τον θάνατο του υποστράτηγου Φραντς Κρεχ στους Μολάους, ξέρεις πλέον ότι οι φωτογραφίες επιβεβαιώνουν κάθε λεπτομέρεια της φρίκης. Όταν ο Ανδρέας Κωνσταντίνου υποδύεται τον Σουκατζίδη που αρνείται την προσφορά να πάρει άλλος τη θέση του στο απόσπασμα, οι ασπρόμαυρες λήψεις από το Σκοπευτήριο έρχονται να θυμίσουν ότι αυτό το ηθικό ανάστημα δεν ήταν ένα σεναριακό εύρημα αλλά μια πραγματικότητα.

Η δύναμη της ταινίας του Βούλγαρη έγκειται στο ότι δεν αντιμετώπισε τους 200 ως ανώνυμα θύματα αλλά ως ανθρώπους με επιθυμίες, με φόβους και όνειρα. Οι φωτογραφίες από την άλλη πλευρά που έμειναν κρυμμένες για οκτώ δεκαετίες προσπάθησαν να τους μετατρέψουν σε τρόπαια μιας μηχανής θανάτου. Η σύγκρουση αυτών των δύο οπτικών είναι που κάνει την εμπειρία της θέασης σήμερα τόσο επιτακτική. Η τέχνη δανείζει την ανθρωπιά της στην ξερή ιστορική καταγραφή και η ιστορία προσφέρει την εγκυρότητά της στην τέχνη.

Το «Τελευταίο Σημείωμα» παραμένει μια ταινία που πρέπει να δει κανείς όχι μόνο για να μάθει τι συνέβη εκείνη την αιματοβαμμένη Πρωτομαγιά αλλά για να καταλάβει πώς η μνήμη καταφέρνει να επιβιώνει μέσα από τις πιο σκοτεινές χαραμάδες του χρόνου. Τώρα που το «κλικ» των Ναζί κατακτητών και το «cut» του σκηνοθέτη συναντήθηκαν στην ίδια ιστορική σελίδα, η προβολή στο Cinobo αποκτά μια νέα σχεδόν ιερή διάσταση. Είναι το χρέος μας απέναντι σε εκείνους που έφυγαν τραγουδώντας και απέναντι στην αλήθεια που αρνήθηκε να μείνει για πάντα θαμμένη σε ένα παλιό γερμανικό άλμπουμ.

*Μία από τις φωτογραφίες (αυτή δίπλα στη μάντρα) που απεικονίζει κάποιους από τους κρατούμενους κομμουνιστές στην πορεία τους προς τον θάνατο, είναι αυτή που αποδεικνύει στην πράξη πια, το μεγαλείο της δουλειάς του Παντελή Βούλγαρη στο “Τελευταίο Σημείωμα”. Είναι σοκαριστικό το πόσο πολύ μοιάζει η πραγματική φωτογραφία, με τη σκηνή της ταινίας όπως την οραματίστηκε και τη διηύθυνε ο έλληνας σκηνοθέτης.