Xavier Dolan: wyśniony przez kino

Ulubieniec kina czasów hipsterów, król filmowego flirtu z widzem – nie mogę uwierzyć, że dziś Dolan, rocznik 1989, powoli zbliża się do czterdziestki. Przecież zbyt dobrze pamiętam czas, gdy w klubokawiarniach młodzi millenialsi przy Fritz Koli rozmawiali o filmach właśnie Dolana! (Bonusowe punkty zdobywało się za używanie francuskich tytułów i do dziś trudno mi sobie przypomnieć jak brzmi polski odpowiednik lezamurimażiner.) Porywała wtedy jego bezczelna młodość, brak lęku i obycie. Lata, jak to mają w swoim zwyczaju, minęły w moment. Dziś przyszedł czas by z dystansem obejrzeć narodziny autora, który nigdy nie prosił się o miejsce przy filmowym stole. Wolał bez pytania zająć miejsce głównego dania.
 

***

Wiecie, kim jest late bloomer? To określenie osoby, której życiowe sukcesy przychodzą później niż to jest przyjęte za normę. Dokładnie tych słów użył Xavier Dolan w stosunku do Orsona Wellesa, który nakręcił „Obywatela Kane’a” mając lat dwadzieścia pięć. Wylano mu za to na głowę przysłowiowe wiadro pomyj, ale czy porównując jednego i drugiego, te słowa rzeczywiście są aż tak absurdalne, jak wydaje się to na pierwszy rzut oka? W końcu Dolan przed dwudziestką piątką pokazał na światowych festiwalach już więcej filmów niż większość filmowców ma szczęście zaprezentować przez całe życie. Jeśli zrobić by zestawienie najmłodszych reżyserów, których filmy były wyświetlane w Cannes w ciągu ostatnich dwudziestu lat, to wciąż zajmuje pierwsze cztery miejsca. 

Zabić matkę, wyśnić miłość
 

Młodzieńcza nonszalancja, lekka buta i pewność siebie z jaką rzucił tę kontrowersyjną uwagę, były dla ówczesnego Dolana nieodzowne. Bez tych cech pewnie nie udałoby mu się dokonać niemal niemożliwego – zadebiutować w Cannes w wieku 20 lat filmem, który sam napisał (jako nastolatek!), wyprodukował, wyreżyserował i w którym zagrał główną rolę. W roku 2009 wszedł do świata kina głośno, bezczelnie i po swojemu, jakby nie miał ani chwili do stracenia. Semi-autobiograficzne „Zabiłem moją matkę” było początkowo odrzucane przez producentów, ale nie stanęło to na przeszkodzie w realizacji scenariusza. Młody reżyser sam wyłożył na produkcję pieniądze, które zarabiał jako aktor dziecięcy i dubbingowy. Przydało się to, że swego czasu był najbardziej znany jako głos Rona z Harry'ego Pottera. Do Cannes wrócił już rok później z „Wyśnionymi miłościami” (a! właśnie tak brzmi ten tytuł po polsku)‚ czyli nasączoną wpływami francuskiej Nowej Fali opowieścią o trójkącie, który mógłby zaistnieć między młodym chłopakiem, jego uwielbiającą vintage przyjaciółką i wodzącym ich za nosy chłopakiem-cherubinem.

Reżyser emocjonalnego baroku

Kluczowa jest zmiana, którą zaznacza nagrodzony Queer Palm w Cannes „Na zawsze Laurence” z roku 2012. Tam miłosna relacja transpłciowej Laurence i jej wieloletniej partnerki Fred kreślona jest z epickim rozmachem. Śledzimy ich losy przez dekadę, większe są środki, rozrasta się metraż. To tu jak na dłoni, widać, że Dolan jest reżyserem emocjonalnego baroku, który jak nikt potrafi wydobyć wielki spektakl z intymnych momentów. Gdy to piszę, w mojej głowie momentalnie odżywa scena, w której na kochanków z nieba spadają kolorowe ubrania, a oni idą przez zimowe miasteczko. Ten film potrafi to zrobić. 

Na pierwszy rzut oka „Tom” jest niepasującym elementem w tych puzzlach – to zaskakujący zwrot hitchcockowski w tej zazwyczaj popowej twórczości. Odpowiedź na pytanie skąd się on wziął, jest tak prosta, jak może być. Potrzebowałem zmiany i sobie na nią pozwoliłem – powiedział Dolan w rozmowie z Anną Bielak. To adaptacja sztuki Michela Marca Boucharda, thriller o młodym mężczyźnie, który niepokojąco długo zostaje w domu swojego zmarłego partnera. Na farmie trzyma go toksyczna, seksualna zależność – i może coś jeszcze? 

Nie zamierzam się kryć z tym, że moim ulubionym filmem z tego zestawu jest ten, za który Dolan Nagrodę Jury w Cannes podzielił z Godardem (ten odbierał ją za „Pożegnanie z językiem”). Bohaterowie „Mamy” noszą w sobie nieposkromiony ogień; taki, który przyciąga, ale parzy. Dla świata Diane jest zbyt porywcza, jej nastoletni syn – za intensywny, a Kyla zbyt nieśmiała. Razem znajdują czułość skrytą w chaosie i agresji. „Mama” – zarówno film sam w sobie, jak i jego główna bohaterka – jest głośna, drapieżna i porywająca. Napięte jak postronki relacje Dolan zamyka w ciasnym, kwadratowym kadrze. Ale czasem, tylko czasem, świat bohaterów wylewa się za format. Uwierzcie – te teledyskowe momenty, Céline Dion, Oasis, Andrea Bocelli, Lana del Rey, i wrażenie bycia wciągniętym w tornado przez film zostaną w was na długo. 

 ***

Enfant terrible i wunderkind. W duchu przewrotności Dolana, proponuję by w narracji o cudownym dziecko kina ostatnie słowo należało do matki. A skoro poruszamy się w obrębie tego uniwersum, to musi to być Anne Dorval – matka, którą Dolan zabijał w debiucie, matka upragnionego kochanka w „Wyśnionych miłościach”, tytułowa charakterna „Mama”, od niemożliwie kusych spódniczek, aż do ostatniego serduszka używanego zamiast kropki w podpisie. Zapytana o Dolana używa prostych słów:

On jest wrażliwy. A to jest rzadkie.