Πενήντα χρόνια μετά την πρώτη του εμφάνιση, το Στη Φωλιά του Κούκου του Μίλος Φόρμαν έχει προ πολλού τοποθετηθεί μόνιμα στο πάνθεον των αριστουργημάτων της έβδομης τέχνης, όχι μόνο γιατί είναι μία από τις μόλις τρεις ταινίες στην ιστορία που έχουν σαρώσει τα πέντε μεγάλα Όσκαρ ή γιατί έχει ανακηρυχθεί ως ένα εμβληματικό τεκμήριο του αμερικανικού σινεμά της αμφισβήτησης των ’70s, αλλά κυρίως γιατί η αξία του έγκειται στην επίμονη και διαχρονική ικανότητά του να μας κάνει να δυσπιστούμε απέναντι σε κάτι που συνήθως θεωρούμε αυτονόητο, την ίδια την έννοια της κανονικότητας.

Ο Ράντλ ΜακΜέρφι εισέρχεται στο ψυχιατρικό ίδρυμα με την υπεροψία ενός ανθρώπου που έχει μάθει να επιβιώνει μετατρέποντας κάθε κανόνα σε παιχνίδι. Ο Τζακ Νίκολσον (στην καλύτερη ερμηνεία του) τον υποδύεται με μια ενέργεια που μοιάζει αρχικά απλώς χαρισματική, σχεδόν κωμική, ως ένα σώμα σε διαρκή κίνηση, ως μια φιγούρα που αρνείται τη συμμόρφωση, ως ένα γέλιο που εισβάλλει σε έναν χώρο οργανωμένο γύρω από τη σιωπή. Απέναντί του, η νοσοκόμα Ράτσεντ της Λουίζ Φλέτσερ (της οποίας η υπόλοιπη καριέρα παρέμεινε στη σκιά αυτού του μνημειώδους ρόλου) δεν χρειάζεται σχεδόν ποτέ να υψώσει τη φωνή. Η εξουσία της είναι αποτελεσματική ακριβώς επειδή εμφανίζεται ως λογική, ευγένεια και θεραπευτική μέριμνα. Η σύγκρουσή τους δεν είναι απλώς σύγκρουση χαρακτήρων. Είναι σύγκρουση δύο διαφορετικών αντιλήψεων για την ανθρώπινη κατάσταση και την κοινωνική οργάνωση. Ο ΜακΜέρφι υπερασπίζεται την επιθυμία, το ρίσκο, την αταξία, ενώ η Ράτσεντ την πειθαρχία, την προβλεψιμότητα και την εσωτερίκευση του κανόνα.

Το 1975, σε μια Αμερική τραυματισμένη από το Βιετνάμ, το Watergate και την κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς, ο Φόρμαν μετατρέπει τον χώρο του ψυχιατρικού ιδρύματος σε μικρογραφία μιας ολόκληρης κοινωνίας, όπου η πειθαρχία έχει πάψει να εμφανίζεται ως βία και έχει ενδυθεί το προσωπείο της λογικής, της τάξης και της φροντίδας. Η Ράτσεντ δεν είναι ένας παραδοσιακός τιμωρός ή μία σωφρονιστική υπάλληλος. Η φωνή της είναι ήρεμη, η συμπεριφορά της άψογη, η εξουσία της σχεδόν άυλη. Δεν χρειάζεται να απειλήσει, αρκεί μόνο να αποφασίσει και να ορίσει. Το πραγματικό της όπλο είναι η εξουσία που της δίνει ένας θεσμός κι ένα ολόκληρο σύστημα να μετατρέπει την απόκλιση σε διάγνωση και την ανυπακοή σε σύμπτωμα.

Η χώρα καταγωγής του σκηνοθέτη προσδίδει ακόμα περισσότερη βαρύτητα σ’ αυτή την αντίθεση. Ο Φόρμαν, με τη βιωματική εμπειρία ενός δημιουργού που είχε ήδη ζήσει την πολιτική και κοινωνική συμμόρφωση στην κομμουνιστική Τσεχοσλοβακία, διαμόρφωσε την σκηνοθετική του ματιά μέσα στην κινηματογραφική κουλτούρα του Νέου Κύματος της χώρας του, το οποίο είχε καταφέρει να αναδεικνύει και να στηλιτεύει τον αυταρχισμό όχι μόνο στις μεγάλες πολιτικές διακηρύξεις αλλά και στις μικρές τελετουργίες της καθημερινής συμμόρφωσης. Στη Φωλιά του Κούκου, τη δεύτερη ταινία του στις Ηνωμένες Πολιτείες, προσεγγίζει την βασισμένη στο ομότιτλο μυθιστόρημα του Κεν Κέσεϊ ιστορία σαν μια αμερικανική κωμωδία που δεν έχει ακόμη καταλάβει ότι πρόκειται να γίνει τραγωδία. 

 Το ψυχιατρικό ίδρυμα κινηματογραφείται με μια σχεδόν ντοκιμαντερίστικη φυσικότητα. Ο Φόρμαν δεν μυθοποιεί τον χώρο, δεν τον κάνει εξπρεσιονιστικό λαβύρινθο, αλλά αφήνει την αρχιτεκτονική του, τους διαδρόμους, τις πόρτες, τα παράθυρα, τα μεταλλικά κάγκελα και τις επιφάνειες να αποστραγγίζουν κάθε ίχνος ιδιωτικότητας και να μετατρέπουν την ψυχική υγεία σε ζήτημα πανταχού παρούσας εποπτείας κι εν δυνάμει καταστολής. Όλα γίνονται πιο απειλητικά, ακριβώς επειδή μοιάζουν καθημερινά. Το ίδρυμα δεν βρίσκεται κάπου έξω από την κοινωνία. Είναι η κοινωνία σε συμπυκνωμένη μορφή.

Και όμως, η ταινία δεν θα ήταν αριστούργημα, αν περιοριζόταν σε μια εύκολη και μανιχαϊστική  αλληγορία περί «ελεύθερου ανθρώπου εναντίον καταπιεστικού συστήματος». Η δύναμή της προκύπτει από το γεγονός ότι ο ΜακΜέρφι δεν είναι ακριβώς ο άμεμπτος ηθικός ήρωας. Η ελευθερία του είναι εγωιστική, η σεξουαλικότητά του επιθετική και η παρόρμησή του συχνά αδιάφορη για τα όρια των άλλων. Δεν έρχεται με την επαναστατική ατζέντα να εγκαθιδρύσει μια δικαιότερη τάξη πραγμάτων, αλλά αντιδρά επειδή δεν αντέχει να του επιβληθεί καμία τάξη. Η εξέγερσή του είναι επομένως ταυτόχρονα απελευθερωτική και ναρκισσιστική. Και αυτή η αμφισημία, που συχνά χάνεται όταν η ταινία αντιμετωπίζεται απλώς ως ένα μανιφέστο, είναι κρίσιμη.

Η ήττα του ΜακΜέρφι είναι αναπόφευκτη, όχι επειδή το σύστημα είναι απλώς ισχυρότερο, αλλά επειδή η ατομική εξέγερση δεν μπορεί από μόνη της να μετασχηματίσει τον θεσμό που την περιβάλλει. Η λοβοτομή του δεν είναι μόνο μία σωματική τιμωρία, αλλά η ακραία έκφραση μιας κοινωνίας που δεν αρκείται να φιμώσει τον ανυπάκουο, αλλά θέλει να αφαιρέσει από μέσα του την ίδια την ικανότητα της ανυπακοής. Ο Φόρμαν, άλλωστε, έχει απεμπολήσει μετά την εξορία του κάθε ιδεαλισμό (ή αφέλεια) για να χαρίσει στον κεντρικό του ήρωα τη λύτρωση και το θρίαμβο, ξέρει, όμως, από πρώτο χέρι ότι η αντίσταση, βρίσκει πάντα τον τρόπο να γελάσει τελευταία, ακόμα κι αν αυτό το γέλιο είναι πικρό. Η ήττα γίνεται κληρονομιά και η αμφισβήτηση μεταλαμπαδεύεται στον επόμενο που όχι μόνο θα τολμήσει να ονειρευτεί την ελευθερία, αλλά θα αποπειραθεί να την κατακτήσει.

Κι αυτό είναι που κάνει εν τέλει την ταινία διαχρονική και επίκαιρη. Όχι η νοσταλγία για την εξέγερση των ’70s, ούτε η εικονογραφία του αρχετυπικού αντιήρωα, ούτε καν τα Όσκαρ και η αξεπέραστη ερμηνεία του Νίκολσον. Είναι η αμείλικτη συνειδητοποίηση ότι κάθε κοινωνία, ακόμη και η πιο φιλελεύθερη, παράγει τους δικούς της μηχανισμούς καταπιεστικής κανονικοποίησης και η παρηγορητική ελπίδα ότι η ελευθερία αρχίζει ενίοτε από μια μικρή, παράλογη, σχεδόν γελοία πράξη ανυπακοής.