Ακόμα κι αν δεν είχε τον (όχι και τόσο κρυφό) άσσο στο μανίκι του πρόσθετου ελληνικού ενδιαφέροντος, η «Οδύσσεια» θα ήταν το κινηματογραφικό γεγονός της χρονιάς. Βλέπετε, φέρει την υπογραφή ενός σκηνοθέτη που εξελίχθηκε σε αγαπημένο δημιουργό των millennials, οι οποίοι μεγάλωναν μαζί του, του Κρίστοφερ Νόλαν. Του ανθρώπου που, όχι απλώς κατόρθωσε να βάλει το όνομα του πάνω από τον τίτλο της εκάστοτε ταινίας, αλλά να εξελιχθεί σε brand name, παραπέμποντας σε άλλες εποχές, όταν ο κόσμος έτρεχε στο σινεμά για να δει τη νέα ταινία του τάδε σκηνοθέτη. Και όντως, δεν πηγαίνουμε μαζικά στον «Οπενχάιμερ» γιατί ξαφνικά θελήσαμε να δούμε μια ταινία για τον εφευρέτη της ατομικής βόμβας, πηγαίνουμε γιατί θέλουμε να δούμε συγκεκριμένα τον «Οπενχάιμερ» του Κρίστοφερ Νόλαν.

Πριν ο Νόλαν ξεκινήσει τη μεγάλη του στουντιακή περιπέτεια και (ξανα)φέρει το σινεμά του δημιουργού στο πεδίο του blockbuster, το οποίο κατά τον 21ο αιώνα στηρίχθηκε κυρίως στην αναγνωρισιμότητα του franchise, είχε γυρίσει τρεις ταινίες που τον ανέδειξαν σε ανερχόμενο, μεγάλο ταλέντο της γενιάς του. Η πρώτη παραμένει σχεδόν άγνωστη, δεν προβλήθηκε ποτέ στις αίθουσες στην Ελλάδα και είναι ένα DIY διαμαντάκι που κοντράρει στα ίσια το «Pi» του Αρονόφσκι, που, συμπτωματικά, κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά – και, μεταξύ μας, κερδίζει στα σημεία. Η δεύτερη είναι έτσι κι αλλιώς ένας από τους πιο αγαπητούς φιλμικούς γρίφους μιας εποχής που το σινεμά επένδυε σε τέτοιους και η τρίτη επανέφερε την αίγλη στα αστυνομικά θρίλερ με serial killers, ένα sub-genre που είχε παρακμάσει στην εποχή της από την υπερπροσφορά και τη φθίνουσα ποιότητα.

Πάνω από όλα, είναι ταινίες στις οποίες μπορεί να διαγνώσει κανείς τον τρόπο και τις εμμονές του σκηνοθέτη τους, από τη μάχη με τον χρόνο και τα παιχνίδια με την κινηματογραφική αφήγηση μέχρι την (ειλικρινή) πίστη στον άνθρωπο. Είναι εκπρόσωποι του σφιχτοδεμένου αφηγηματικού σινεμά, την ίδια ώρα που επιχειρούν να το αποδομήσουν. Και φυσικά αποτελούν συναρπαστικές εμπειρίες, καθεμία με τον τρόπο της, πλήρεις ψυχαγωγικών αρετών και ανατρεπτικών σεναριακών ελιγμών.

Όταν συζητήσαμε τον τίτλο της συλλογής, υπήρξε ομόφωνη η ανταπόκρισή μας στο «Nolan Begins: The Early Films of Christopher Nolan», που μάλιστα προτάθηκε από το νεότερο μέλος της ομάδας του curation, τον Τάσο Παπαγιάννη, έναν εκπρόσωπο της gen-z – το επισημαίνουμε όχι μόνο γιατί καμιά φορά οφείλουμε να αποδίδουμε τα του Καίσαρος τω Καίσαρι, αλλά και για να τονιστεί η διαγενεακή απήχηση του σκηνοθέτη. Κι ο λόγος δεν ήταν μόνο για το εμφανές λογοπαίγνιο με μια μεγάλη επιτυχία του σκηνοθέτη, αλλά επειδή αυτές οι τρεις ταινίες πρακτικά συνθέτουν το origin story ενός κινηματογραφικού υπερήρωα της εποχής μας, στον οποίο στηριχθήκαμε αρκετές φορές για να σώσει την τιμή του καλού εμπορικού σινεμά. Κι εκείνος δικαίωσε την πίστη μας με τον πιο εμφατικό τρόπο. Γιάννης Βασιλείου

Following (1998)

Ένα από τα πιο συνηθισμένα επιχειρήματα του κοινού για τις (μη) ικανότητες ενός σκηνοθέτη ταινιών μεγάλου κόστους είναι πως με τα χρήματα που έχει δεν χρειάζεται να κάνει και πολλά. Κανένας όμως σπουδαίος σκηνοθέτης δεν ξεκίνησε την καριέρα του με ταινίες μεγάλου κόστους. Φτάνει στο σημείο να διαχειρίζεται μεγάλα ποσά γιατί απέδειξε πως έκανε θαύματα όταν είχε απειροελάχιστα. Ο Κρίστοφερ Νόλαν όχι μόνο δεν είναι εξαίρεση, αλλά το ντεμπούτο του είναι μια τόσο έντονη διακήρυξη ταλέντου που δικαιολογεί τη γρήγορη εξέλιξή του. Ένα νεο-noir γυρισμένο στο Λονδίνο με τη βοήθεια φίλων, που άργησε να τελειώσει επειδή τα γυρίσματα γίνονταν μόνο σαββατοκύριακα λόγω των κανονικών εργασιών που είχαν όλοι, μοιάζει με μακρινή ιστορία από το παρελθόν για τον άνθρωπο που 6 χρόνια μετά ξεκινούσε να αναστήσει τον Batman με το Batman Begins. Όμως τα 69 λεπτά του είναι ένα μάθημα ατμόσφαιρας και (κυρίως) μοντάζ, που ξεκινά με ήρωες παρατηρητές ανθρώπων και αντικειμένων και καταλήγει μαεστρικά σε μια ιστορία απάτης και προδοσίας, με εντυπωσιακή κλιμάκωση και χωρίς καμία κοιλιά. Το «ένας ταλαντούχος νέος σκηνοθέτης» ήταν τελικά understatement, ένας σύγχρονος auteur μόλις είχε γεννηθεί. Τάσος Μελεμενίδης

Memento (2000)

Μπορούμε να το πούμε εύκολα εμμονή, αλλά είναι ίσως και κάτι παραπάνω: Μια αγωνία, σε βαθμό σχεδόν υπαρξιακό, για το κατά πόσο έχουμε τον έλεγχο της ίδιας της ζωής μας. Για τον Κρίστοφερ Νόλαν αυτό εκφράζεται μέσα από τους αφηγηματικούς του πειραματισμούς με τον χρόνο και τη (μη) ροή του. Από το «Tenet» μέχρι τους πλανήτες του «Interstellar» κι από τη «Δουνκέρκη» μέχρι τα επίπεδα του «Inception», αυτή η αγωνία είναι πάντα παρούσα – και απλά, για καλή μας τύχη, έχει σαν αποτέλεσμα ένα διαβολεμένα διασκεδαστικό κινηματογραφικό έργο.

Και πουθενά αυτή η αναζήτηση δεν είναι πιο ενστικτώδης και πιο πρώτου προσώπου, από ό,τι στο «Memento», την ταινία-καλτ θρύλο που εκτόξευσε την καριέρα του Νόλαν και μας προσέφερε και μια καθοριστική, σπουδαία ερμηνεία από τον Γκάι Πιρς σαν κινούμενο, αγχωτικό αίνιγμα. Ένα νουάρ που αμφισβητεί τους κανόνες, τα αρχέτυπα και την ίδια την υφή της ροής του χρόνου, ακολουθεί μια αφηγηματική δομή χρονικών κατευθύνσεων σε τροχιά σύγκρουσης καθώς ο ίδιος ο εαυτός του πρωταγωνιστή/αφηγητή συμπληρώνει το παζλ της ύπαρξής του, φοβούμενος όλο και περισσότερο για την εικόνα που πάει να σχηματιστεί. Η έκρηξη που ακολουθεί είναι σαρωτική και αδύνατον να μειωθεί η αίσθησή της, όσες φορές κι αν τη δεις, όσο καλά κι αν ξέρεις τι πρόκειται να συμβεί. Θοδωρής Δημητρόπουλος

Insomnia (2002)

Ενθουσιασμένος από τη δουλειά του στο Μemento, ο Στίβεν Σόντερμπεργκ ανέθεσε στον Νόλαν τα καθήκοντα του αμερικανικού ριμέικ μιας μαυρόψυχης σκανδιναβικής δημιουργίας με τον Στέλαν Σκάρσγκαρντ κι εκείνος τον έβγαλε ασπροπρόσωπο, αποδεικνύοντας ότι μπορεί να διαχειριστεί και να διευθύνει μεγάλους σταρ με άνεση βετεράνου και, παράλληλα, να βάλει το προσωπικό, ανθρωπιστικό του στίγμα, με ένα φινάλε που φέρνει την ταινία σε διάλογο με τον προκάτοχό της και συστήνει μια θεματική που συναντούμε στο σύνολο της υπόλοιπης φιλμογραφίας: ο Νόλαν πιστεύει στην εγγενή καλοσύνη του ανθρώπινου γένους και στην τελική επικράτησή της, έστω και την ύστατη ώρα και κόντρα στα στοιχήματα. 

Στον ρόλο ενός αστυνομικού που καταφθάνει σε μια χιονισμένη Αλάσκα την εποχή που δεν νυχτώνει ποτέ και, βασανισμένος από ενοχές, αδυνατεί να κοιμηθεί, ο Αλ Πατσίνο δίνει την καλύτερη ερμηνεία του εντός του 21ου αιώνα, επιτυγχάνοντας να διαθλάσει την τραγωδία και την (αναπόφευκτη) θεατρική εκφορά της μέσα από το πρίσμα της υπνωτιστικής ατμόσφαιρας και του μελαγχολικού τόνου που στόχευε ο σκηνοθέτης του, υπηρετώντας στην εντέλεια το όραμά του. Γιάννης Βασιλείου